Mamyrdyń mamyrajaı shýaqty kúni bir qalypty atyp keledi eken. Babalyq qarıa aspanda bıdaıyq uıa salardaı shókim bult bar ekenin baıqady.
Mosqal jasty, saqaly býryl tartqan búrkitshi qolyna qamshysyn ustap, qystan kúıli shyqqan, ottyqta turǵan kúreń qyzyl jylqysyn sheshti. Aqsaqal úzeńgige aıaq ildirip, atqa qonǵanda úıden Janat nemeresi atyp shyqty. Qarıa shylbyrdy tartpaı, kespeltek denesimen burylǵan.
- Ata, qaıda barasyz? – dep Janat ańǵa shyqqandaı jasanyp shyqqan atasyna kóz tastady.
- Taý-asty sharlap keleıin degen, balam!
-Ata, men de baraıynshy!
- Saǵan bolmaıdy, balam. Bıik quzdar bar, qaýip kóp.
- Taýǵa ne úshin barasyz, ata?
- Taýda jaıylyp júrgen jylqylardy kórip kelsem be deımin. Kezikse, saǵan bir búrkittiń balapanyn alyp kelem.
- Oı, jaqsy bolar edi, - dep nemeresi qýanyp qaldy. – Jolyńyz bolsyn, ata!
Babalyq aýyldyń shetine ilingende ózine qaraı jeldirtip kele jatqan kúreń tóbel atty júrginshini kórdi. Qarıa tizgindi tartyp, sýyt júriske tańyrqap, tosyrqap qaldy. Shúńirek kóziniń nury taıaıyn degen be, álde eleń-alańnyń áseri me, áıteýir júrginshiniń kim ekenin shyramyta almady.
«Shoqytyp kele jatqan kim boldy eken?» dedi kúbirleı. Qarıanyń bet-ajarynda taýdyń jaqpar tastaryndaı qyzyl kúreń bar. Osylaı qaraı salt kele jatqan jigitke moıyn burmaı júre berýdi ar sanap, qabaǵyn túıip, únsiz oıǵa batty. Kúreń tóbel jylqynyń mańdaıy munardy qaq jaryp, tóbe kórsetti. «Apyraı-aı, lepirip kele jatqan kim boldy eken?», - dedi qarıa tyjyrynyp. – Tań sáriden atqa qonǵan kim boldy eken? Kim de bolsa buıymtaı suraǵan bireý boldy ǵoı». Bul tapal boıly, tórtpaq deneli aýyl malshysy Esenǵara eken. Oqta-tekte jolyqqanda ushyrasyp, lám-mım dep til qatqany bolmasa, shúıirkeleskeni neken-saıaq.
Kún sáýlesi janaryn jasaýratyp, janǵa jaǵymdy samal esedi. Ózine qaraı aǵyzyp kele jatqan adamǵa saqaldy qart kózin syǵyraıtyp, ájim torlaǵan júziniń bulshyq etin jıyrǵany bolmasa, daýystaǵan joq.
- Babalyq aǵa! – salt atty jaqyndap qalǵan eken, jiti jeligen kúreńniń er-turmany shyldyrlady. Balaqqa jabysardaı bolǵan sazdy jerdi kerte basqan tuıaq dúbiri qulaqqa anyq jetken. Bul mezette Esenǵara da jaqyndap, at ústinde qol alysyp, aman-saýlyq surasty.
- Aǵa, taýǵa bet aldyńyz ba? – dedi alyp-ushyp jetken Esenǵara birden buıymtaıǵa kóshpek boldy.
- Iá, ony qaıdan estip aldyń?
- Álgi nemereńiz... Janatty aıtam. Sıyr qosýǵa kelgende «Atam taýǵa bara jatyr, maǵan búrkit ákep beredi» dep edi.
«E, balasy bar úıdiń urlyǵy jatpaıdy degen osy eken-aý» dep oılady Babalyq.
- Aǵa, taýǵa barsańyz, etektegi Kerimbekke menen duǵaı sálem aıta barasyz ba? Ótken jyly kóktemde eki-úsh jylqy qosyp edim, sony kóre kelseńiz.
- Jaqsy, shyraǵym, amandyq bolsa jetermiz, - dep qarıa kóp bógelmeı, kúreń attyń daǵdyly búlkilimen taýǵa qaraı tartty.
Bul kezde Tarbaǵataı taýynyń shyǵystaǵy jelke tusyna ilingen kúnniń kókjıegi qyzyl araıǵa malynyp, shartarapqa shashyrady. Babalyq kele jatqan jasyl qyrat, taqıaly dóńderge indete engen saıyn bıiktep, shópterdiń jupar ıisi murynǵa urdy. Kári búrkitshi ár óskinniń basyn bir shalyp, baıqastaǵan. Jaýynnan soń shóp basyndaǵy shyq móldirep tur. Súrleý joldyń taqyrlaý jerine kelgende, tastaqtan ótkende at tuıaǵyna baýyrmal balshyq ilese ketedi. Aıakóz ózeni men Habar asýyna deıin sozylyp jatqan taýdy jas kúninde talaı sharlaǵan. Qarıa Úrjar ózenine kóz júgirtip, Tastaý shyńyna qaraı bet aldy. Altaı men Jetisý Alataýynyń aralyǵynda oryn tepken taýdyń ózine kópten tanys bókteri men saılaryn sholyp keledi. Taýǵa jaqyndaǵan saıyn býaldyr, álde shańyt bar ma, bozarǵan aýa san qubylyp tur. Shóbi soraıa túsken butalar jelmen terbelip, beti jaltyrap jatqan qoıtastar qońyrqaı keıipte miz baqpaıdy. Aspanda, túý bıikte sharby bulttar qalqyp barady. Kóktemniń jaımashýaq kúni týyp keledi. Qozykósh jerdi eńserip tastaǵanda sandyqtastardyń jyrym-jyrym, ırek-ırek shuńqyryna sý kólkip turǵanyn kórdi. Tereń tilimdelgen granıt tas molynan ushyrasty. Taý ishine kirgende janǵa da, atqa da jaıly salqyn samal esti.
Búrkitshi taýdyń soltústik betkeıi ońtústikke qaraǵanda jatyqtaý, ońtústigi tik kelgen, shatqaldy ekenin biletin. Etektegi jýsandy betege, butalar artta qalyp barady. Joldyń eki boıynda jabaıy alma túıindep úlgeripti. Ańǵarlarda kók tiregen kók terek pen taý shalǵyny mol ushyrasa berdi. Babalyq búrkitter uıasyn kóbine bıik aǵashtardyń basyna, bolmasa taý jaqpartastaryna salatynyn biletin. Jas kúninde osy óńirden búrkit ushyryp, talaı túlki, elik, qasqyr aýlaǵan.
Qarıa taý ańǵarlaryn bajaılap qarap, ushqan qustardyń orynyn uzaq zerttedi. Áne, anaý tustan analyq búrkit aspanǵa kóterilip, qanatyn qulash sermep, batysqa qaraı jónep ketti. Kári búrkitshi uıanyń ornasqan tusyn nysanaǵa alyp keledi. At júre almaıtyn bolǵan soń, júgendi talǵa baılap, ózi jaıaý tartty. Kárilik kelgen soń joǵary kóterilgen saıyn eki ókpesi alqynyp, eki-úsh ret toqtap dem aldy. Kenet qulaǵyna tanys úni estildi. Dybys shyqqan jaqqa jaqyndaǵanda bir uıany kóz shaldy. Jalǵyz uıa jaqpartasqa salynǵan eken. Jalqy balapan. Babalyq ájim torlaǵan qoldaryn uıaǵa soza berdi. Qanaty qataıyp qalǵan balapandy alyp, qapqa saldy. Atyna minip, shyǵysqa qaraı qıystaı ótip, jylqy jaıyp júrgen Kerimbekke jolyqty
- Ýaı, aqsaqal, jol bolsyn! – dedi qýlyǵy basym, qýaqy tildi Kerimbek. – Qaıdan kelesiz?
- Ómir boıy saıat qurǵan adam úıde qur jata almaıdy eken. Atqa minsem, syrqyrap qaqsaǵan denemniń qurysy jazylyp, ózimdi jaqsy sezinip qalam. Jas emespiz, jas kelgen soń kútinbese bolmaıdy eken, - dedi Babalyq.
- Aýyldan osynshama jer júrip kelgenińizge qaraǵanda bir mańyzdy sharýamen júrsiz-aý! – dedi Kerimbek keńkildeı kúlip, qarttyń kelgen maqsatyn bilmekke qumartty.
- Qazir adam jaı júrýshi me edi? Jaqsybekke jylqylarymdy qosyp edim, maldyń qońyn kórip qaıtaıyn dep shyqqam. Qystan súıekterin syldyrlatyp shyqqan mal edi. Aıtpaqshy, álgi aýyldyń malshysy Esenǵara malymdy kórip kelińizshi dep, saǵan mynany berip jiberdi, - dep qanjyǵadan jap-jańa qamshyny sýyryp, qolyna ustatty.
- O, mynaý degen toǵyz órimdi qamshy eken! Qamshym eskirip qalyp edi, jaqsy boldy, - dep Kerimbek qýanyp qaldy. – Esenǵaraǵa maly din aman dep aıtarsyz. Degenmen, balalardy jumsaı salatyn iske taýǵa ózińizdiń kelýińizdiń syry bar shyǵar? – dep qazbalaı surady.
- E, shyraq, ne syr bar deısiń? Ómir boıy búrkit ustap, ań aýladym. Keıin qatty aýyrǵan soń búrkit túgil bas qaıǵy boldy. Keshe telebizirden búrkitshilerdiń ań aýlap júrgenin kórip, delebemniń qozyp ketkeni-aı! Dıvannan turyp, kók sandyqtyń aldyna baryp turyp alyppyn. Álgi úıdegi Janat nemerem «Ata, bylaı turyńyzshy, bizge kórinbeı qaldy» degen soń ǵana selk etip, ornyma balyp otyrdym emes pe?
- Oý, aqsaqal, bul salt-dástúr degen sizdiń qanyńyzǵa ábden sińip ketken ǵoı. Taý-tasqa balapan izdep shyqtyńyz ba? - dedi Kerimbek. Astyndaǵy mańǵal qasqa jylqysy pysqyryp qaldy. Qart búrkitshi bul saýalǵa ańyrap qaldy da, eshbir kúdik kútpesten:
- E, qolǵa bir balapan tústi-aý, áıteýir! – dedi.
- Oı, jaqsy bolǵan eken, - dep Erimbet quddy qusty ózine ákelgendeı lepirdi. Ajary aıshyqtala túsip, mańdaıy jazylyp, qýanyp qaldy.
- Aqsaqal, balapandy kórsem bola ma? – dep edi, qarıa:
- E, ol degen qazir bir japyraq qus qoı, kóretin nesi bar? – dedi jaqtyrmaı. Qosh aıtysyp, jyljymaq boldy. Kerimbek qyzyl kúreńniń shylbyryn ustap, jalynǵandaı bolyp:
- Aqsaqal, qusyńyzdy maǵan qıyńyz. Sizge eki aýyz myltyǵymdy bereıin, - dedi.
- Óı, sende bir! Bul meniń ańshylyqtan túsken oljam emes saǵan qıyp tastap ketetin. Nemereme aparyp, búrkitti baýlap, ata kásipti úıretsem be deımin. Seniń qıligýiniń reti joq, qaraǵym! Myltyǵyń da kerek emes. O bále ań-qus bitkenniń záresin alyp, ormandy jańǵyrtady. Sýqanym súımeıdi so báleni. Shirkin, búrkit ushyryp, tazy jetektep, ańǵa shyqqanǵa ne jetsin! – dedi qart búrkitshi. Kerimbek artyq ketkenin túsinip, úndemeı qaldy.
Babalyq kelgen jolyn qıystaı ótip, Jaqsybekke jolyǵyp, jylqylarynyń jaı-kúıine qanyqqan. Kerimbek ekeýiniń arasyndaǵy áńgimeni aıtqanda:
- Óı, sol da, kórseqyzar neme eken, balanyń qusyna talasyp nesi bar? - dep Jaqsybek keıistik bildirgen.
Babalyq kesh qaraıa aýylǵa jetkende aldynan on bir jastaǵy Janat nemeresi júgirip shyqty.
- Ata, taýǵa qalaı baryp keldińiz? Jylqylar aman ba eken? – dedi Janat atasyn qoltyǵynan demep, attan túsirdi. Qarıa qanjyǵaǵa qol sozdy. Qap ishindegi qus typyrshyp, bolmashy sybdyr estildi. Janat atty ottyqqa qoıyp jatyp, beıtanys dybysty qulaǵy shalyp qaldy.
- Bul ne, ata? – dedi tańyrqaı tosylyp qalyp.
- Balapan ǵoı. Búrkittiń balapany. Saǵan ákeldim, - dedi atasy. - Qolbalany ushýǵa taıaý kezimde uıadan aldym, aqúrpek kezinde alsam, erjetkende tura almaıtyn tilersek dertine ushyraıtyn edi.
Janattyń qýanyshy qoınyna syımaı ketti. Aqsaqal qap ishindegi qolbalany alyp, kórsetti. Qus sańqyldaǵan daýysyna aýladaǵy ıtter eleń etti. Ásirese, qumaı tazy tilin salaqtatyp, tesile qarap qaldy.
Erteńinde qarıa men nemeresi qolbalany jemdeı júrip, shaqyryp úırete bastady. Balapandy arnaıy jasalǵan úıshikke bos qoıyp, aldyna sý qoıyp, tóbesinen sańlaý shyǵaryp qoıdy. Qolbala qaraqanattanǵan kezde eki artqy tegeýrinine baýlyq taqty. Janat atasy ekeýi temirden aılansoq baılap, sazdy jerge shymnan jertuǵyr jasap, ıt pen mal barmaıtyn ońashaǵa uzyn arqanmen myqtap arqandaǵan. Kepter, shil, basqa da qustardyń etin uzyn jipke baılap, kókke laqtyryp jiberdi de, balapandy jemtigin qaǵyp túsirýge úıretti. Tuǵyrǵa otyrýǵa taqaǵan kezde tomaǵa kıgizip, balaq baý taǵyp, qolǵa qondyrdy. Baýdy birde oń aıaǵyna, birde sol aıaǵyna almastyrǵan.
- Ata, búrkitti qolyma ustap kórsem bola ma? – dedi Janat. Babalyq atasy:
- Árıne, ustaı ǵoı. Mine, myna bıalaıdy kıip al, áıtpese qustyń qarýly, taramys tyrnaqtary bilegińdi butarlap jiberedi.
Janat qolyna qusty qondyrdy.
- Ózi kishkentaı bolsa da, salmaǵy aýyr eken, - dedi nemeresi. – Ata, men óskende búrkitshi bolam.
- Bolasyń balam, bolasyń.
Az kúnde balapan ushýǵa jarap, Babalyq etke qant búrkip, ony qoıan, túlkiniń, keıde qarsaqtyń terisine orap, shyjymmen súıretip júrip jegizip, «shyrǵa» tartty.
Babalyqtyń qurdasy Erimbettiń uly Ereımen de búrkitshi edi. Ol úlken kisiniń tilegin jerge tastamaı, oljalaǵan kójek, túlkiniń bóltirigin tirideı ákep beretin. Qolbalany úıretkende tirsegi qıylǵan túlkige saldy. Jas búrkitke osy áljýaz ańdarǵa salyp, tirideı shoqytyp, aýyzdyqtandyryp júrdi. Osynyń bárin qalynan qalys qalmaı baqylap júrgen nemeresi ájepteýir tájirıbe jınaqtap qalǵan.
Arada úsh aıǵa jýyq ýaqyt ótti. Shilińgir shildede qarıa men nemeresi atqa qonǵan. Baptaǵan búrkitin úshyryp, qanjyǵalaryn maılamaq boldy. Bul kezde Aqbalaq atanǵan qolbala kádimgideı ósip, ań aýlaýǵa jarap qalǵan.
Ajary shoqtaı jaınaǵan Aqtanaý taı mingen Janat kókke qalyqtaǵan qyrandy kórip, tamsana tańyrqaýmen boldy. Ańshylyq tájirıbesi joq, úmiti úlken jas bala qyran kókke kóterilse boldy, ushqan qus, júgirgen ańdy iledi dep oılaǵan.
- Ata, qazir Aqbalaq ań ile me? – dep surady Janat.
- Óı, balam, búrkit ushyrsań boly, ań iledi dep kim aıtty saǵan? – dep kári qusbegi jas nemeresiniń ańqaýlyǵyna tyjyrynyp qaldy.
Bul kezde Aqbalaq kenetten dúr silkinip qaldy. Jylqy ısi sińdi ıis-qońystan arylyp, saf aýaǵa súńgip keterdeı sergip, qanat jazady. Totyqqan mystyń kók-jasyl ajaryndaı qatparly qaýyrsyndaryn qatty silkip-silkip qaldy. Qanattary oqys soqqan jelden yqqan qý qamystaı sýdyr-sýdyr etti. Aqbalaqtyń qanat qaǵýyna boı úıretken jylqylar qulaq qaıshylaǵanymen, úrke qoıǵan joq. Aıaldaǵan jerdegi tizeden keletin shóptiń basyn kertip, aýyzdyǵyn shyldyr-shyldyr shaınap tur.
Qolbala búrkit aıaǵymen qara tomaǵasyn qaǵyp, tynym bermeıdi. Ol sabyrsyz, tentek qus emes, erkindikti ańsaıdy. Jaryq dúnıeni jalańbas kórýge qumar. Mazasyzdanyp tomaǵasyn qaǵyp túsirip, janaryna dóńgelegen dúnıe jarq ete qalǵanda tynshydy.
- Janat, balaq baýyn qymtap ustap! Bul báleketke tomaǵasyn qaqtyryp qoısań, dánigip ketedi, - dedi Babalyq.
- Jaraıdy, ata!
Osy kezde jandaryna Ereımen shaýyp jetti. Qatty júristen eti qyzyp, tershigen jaraý beımaral tura almaı, aýyzdyǵymen alysýmen boldy. Bulańdaǵan kúıi jer súzip, qozǵalaqtap bir ornynda baıyz tappady. Kólbeńdegen bedeýdi Ereımen jónge salmaq bolyp aýyzdyǵyn tarta tústi.
- Aqsaqal, Janat ekeýimiz dúrbeleń salaıyq, - dedi Ereımen. Qarıa baldaǵyndaǵy búrkitin qondyryp, tizginin bosatyn jáberýge árkettene qoıǵan joq. Daldasy kóp jotaǵa shyqsa, aınalasy alaqandaı kórinedi. Babalyq basyn ızep:
- Já, jónelińder, - dedi. Tazylar balaq adyrlardy qaǵyp shyqty. Ereımen men Janat daýystap, qıqýlaı shapty. Jyńǵyl-jyqpyldyń arasyna jasyrynǵan ań jan-jaqqa bytyraı qashty. Babalyq búrkitti ushyrdy. Alǵashqy ekpinmen ushqany osy bolsa da, qanatyn jazyp, kósile túsedi. Osy qarqynmen bir kishileý túlkini ildi. Janat máz-máıram bolyp, soıǵan túlkideı yrjıdy. Bul kezde Tarbaǵataı taýynyń saıynda ekinshi túlki tóbe kórsetip úlgerdi. Tazy men túlkiniń arasy taıaq tastam jer. Babalyq búrkitin qaıta ushyrdy. Dánikken Aqbalaq ony da sheńgeline ildi. Túlkiniń jotasyna qustyń ókshe barmaǵy – tegeýrin asa bata qoımaǵanymen, eki oıyq arasyndaǵy suq barmaǵy - jembasar men orta barmaǵy - syǵym batyp ketipti. Shynashaq – sheńgeli jarym-jartylaı terige kirgen eken.
Ereımen de qalys qalmaı, qysyrdyń daǵdyly búlkegine salyp, shoqyta jóneldi. Qolyndaǵy Naızatas búrkiti erekshe qus bolatyn. Úńgirlene bitken bıik qabaǵy, astynda ottaı janǵan susty janary boldy. Qaýyrsyndary birtústi qaraqońyr bolatyn. Ereımen ańdy kózi shalǵanda jasaıtyn mashyqpen sańq etti. Tanys úndi qulaǵy shalǵan Naızatas Ereımenniń baldaq ustap turǵan qolyn serpe teýip, ytqyp ketti. Ákki qus jemtigin kórip ushqan sekildi, etpetinen túskendeı bolǵan. Naızatas shatynaǵan kózimen suqtana qarap, qanatyn qaǵyp- qaǵyp jibergende shapshań sermeı túsip, qaıqańdap bıikke órledi. Alańqaıǵa qashqan túlkige qaraı tutqıyldan tap-tap berýge oqtalyp, tý bıikten azynaı quıǵytyp, tómenge shúılikti. Qus bıikten qalqı ushyp, oraǵyta qashqan túlkiniń aldynan qıys óte berip, qaıta aınala soǵyp, ańdy tyrnaqtarymen emes, tabanyndaǵy búrshikterimen búrip-búrip jiberip, býyndyryp óldirdi.
Osynaý keremetke tańyrqap, aýyzyn ashyp qalǵan Janat qolynda qustyń joǵyna jabyrqap qalyp edi.
- Ata, Aqbalaqty bere turyńyzshy, men ushyryp kóreıin, - dedi senimmen. - Men de túlki ustaǵym keledi.
- Jaqsy, myqtap usta! – dep kári búrkitshi qusty qolyna qondyrdy.
Bul kezde kún besinge taqap, aspandaǵy altyn shapaqtyń qyzýy kórkeıe túsken. Úsh ańshy júrgen jer bókter, shalǵyny mol tóskeı bolatyn. Janat qolyndaǵy qusyn ushyrdy. Tepsingen Aqbalaq tasadan sýmań etken túlkini kóz shalyp, quıǵyta jóneldi. Babalyq astyndaǵy atyn tepsinip, shoqynyń basynan yldıǵa tústi. Qos janary Aqbalaqtyń qımyl-qozǵalysyn baqylaýmen boldy. Janat lekitip shaýyp bara jatty. Túlki áli kórine qoıǵan joq. Sandyqtastardyń arasynan boı kórsetpeı, buta-jyramen zytyp bara jatqan sekildi. Aqbalaq yzǵyp, birde tóstıip, sopań etip órledi de, kókten jarq etip, oqys tómen zýlap, qulaı ketti. Janat shuǵyl shaýyp, dónniń arǵy betine ótti.
Qyrdyń qyzyl túlkisin kórdi. Túlki bolǵanda sondaı úlken, iri bolatyn. Babalyq «Qalaı bolar eken, tepsinip qaıta umtyla ma eken, álde ekeýi aıqasa keter me eken?» dep oılap úlgergenshe, qos túz taǵysy aıqasa ketti. Kenet Aqbalaq sańq etip, zarly, ashshy daýys shyǵardy da, zaý kókke kóterilip, ormanǵa sińip joq bolyp ketti.
- Qap! – dep sanyn bir soqty Babalyq. – Qustan aıyryldyq-aý!
Aıqasqa túsken túlki búrkittiń aıaǵyn tistep alǵan edi. Qus shoshynyp qaldy ma, álde jaraqatyn aýyrsyndy ma, áıteýir qaıtyp oralmady. Túlki quıryǵyn bulań etkizip, buta arasyna sińip ketti. Janat qusynan aıyrylyp qalǵanyna sene almaı, ańyrap turyp qalyp edi. Janyna atasy kelip, sabyrly keıippen arqasynan qaqty.
- Bas aman bolsyn, balam, qus tabylar! – dedi jubatyp. – Úıge qaıtaıyq.
Nemeresi attyń basyn aýyl jaqqa qaraı tartýǵa selqostyq tanytqan. Quddy qolynan ushyrǵan qusy qaıtyp kelerdeı. Biraq arada sút pisirim ýaqyt ótse de, qus qaıtyp oralmady.
- Kútpeı-aq qoı, Aqbalaq endi kelmeıdi. Búrkittiń este saqtaý qabileti myqty, ol aıaǵyn bir ret shaınatyp aldy ma, ekinshi ret ańǵa attap baspaıdy, - dedi Babalyq kóńili túsip ketken nemeresin jubatyp. Bul kezde Ereımen óli túlkiniń tilin sýyryp, Naızatasty qyzyldatýǵa kóshipti. Kári búrkitshi attan túspeı:
- Biz qaıttyq, saıatshylyqtan sán salmady, - dedi. Sonda ǵana baryp Ereımen qarıa men nemeresiniń qustan aıyrylyp qalǵanyn kórdi. Tipti, oljalaǵan úsh túlki, eki qoıan da kóńilge medeý bola almady.
Aýylǵa kóńilsiz oralǵan Janattyń esinen Aqbalaq ketpeı-aq qoıdy. Balalar «Búrkitiń qaıda?» dep suraǵanda «Ormanǵa ushyp ketti» dep selqos jaýap bergen. Janattyń Aqbalaqtan aıylǵanyn synaǵan aýyldastary kári búrkitshiniń qusty durys baptaı almaýynan kórdi.
- E, Babalyq qartaıaıyn degen eken. Qusy aıtqanyna kónbeı, ushyp ketipti, - dese, qarıany jaqtaı sóılegender:
- Kári túlki tistemegende bári basqasha bolar ma edi? Jas qyran ǵoı. Aıyqqan soń qaıtyp oralar, - desti. Búrkitti baptap júrgenderdiń biri myrs etip kúlip:
- «Qustyń júregi qustyń kózinen kórinedi» deýshi edi úlkender. Túneýkúni balanyń búrkitin kórip edim, janary unamap edi. Qarashyǵy tunyq emes, qaıratsyz qus bolǵan-aý, - dedi.
Bul oqıǵa kóktemde búrkitke kózi túsken jylqyshy Kerimbektiń qulaǵyna da jetken.
- Qusyn menen aıap edi, endi ne ister eken? – dedi aıyzy qanyp, esesi ketip, kegin alǵan adamdaı.
Arada aı syrǵydy. Sol kúnnen keıin Janatty kóńilsizdik basty Úıdi syrt aınala bere ushyp ketken qusyn saǵynyp, «Shirkin, Aqbalaq qaıtyp oralsa ǵoı. Seni kórer kún bar ma eken, Aqbalaq? Kúzde Aıakózde búrkitshiler saıysy ótedi deıdi. Soǵan seni baptasam ǵoı. Sonda seniń ańnan qaımyqpaıtyn qaısar qus ekenińdi bárine aıtar edim. Túlki ilip, bárine kórseter edik. Sen bolsań qulashyńdy qaıta sermep, ańǵa azynaı shúıiler ediń» dep ishteı armandaı bastady. Amal qansha, qusy bolmaǵan soń Janat bul saıysqa qatysa almady.
Aqbalaq joǵalǵaly Janattyń kóńil-kúıi nasharlap, sabaǵyna selqos qarady. Ákesi Qasym «Áı, qusta basyń qalsyn, basyń qalǵyr! Odan da sabaǵyńdy oqymaımysyń?! Ákem meni kezinde qusqa baýlymaq bolǵan, biraq meniń búrkitshi emes, pıoner, komsomol bolǵym keldi. Sodan jaman boldym ba, jaman bolǵanym joq. Mine, qazir bildeı bir býldezerdi júrgizemin» dep aqylyn aıtty. Janat úndemedi.
Babalyq nemeresiniń ishteı mújilip ketkenin kórgende únsiz kúrsindi. Ereımendi shaqyryp, bir isti amanattaǵan. Eki kúnnen soń úıge saý etip búrkitshi kirip keldi. Dastarhan basynda otyrǵan Babalyq pen kempiri Aqlıma, Qasym men áıeli Janargúlge sálem berip:
- Janat, júr, men saǵan ne ákelgenimdi kórseteıin, - dedi Ereımen. Ol ózi bir pysyq, eti tiri jigit bolatyn. Janat ústel basyndaǵy týystaryna bir qarap, betin sıpady da, Ereımenmen ilese syrtqa shyqty. Ereımen attyń erine qonyp otyrǵan, aıaq baýy baılanǵan, tomaǵaly qusty kórsetti.
- Aǵa, bul qandaı qus? - dep surady Janat.
- Qandaı qus bolýshy edi, túz qusy ǵoı. Naızatas sıaqty. Bul meniń saǵan ákelgen syılyǵym, - dedi kúlimsirep.
- Rahmet, aǵa! – dep Janat Aqbalaq qaıta oralǵandaı qýanyp qaldy. – Ózi ójet sıaqty ma, qalaı?
- O, bul qustyń minezi bar. Kóresiń áli, bul qus túlki turmaq, qasqyr alady. Aıtpaqshy, qasqyr demekshi, jaqynda búrkitshilerdiń keremet áńgimesin estidim.
- Búrkit týraly ma?
- Iá, myna Mońǵolıada Qapan Búrkithanuly degen búrkitshi bar. Soǵan býráttyń Qasbatyr degen mıllıoneri kelip: «Búrkit pen qasqyrdyń tabıǵatta jan aıamaı shaıqasyn beıneleıtin beınefılm kerek. Búrkitińdi jańa ustaǵan, aýyzy ustaradaı qasqyrǵa salaıyq. Eger búrkitińdi qasqyr jep qoısa, mońǵoldyń aqshasymen mıllıon týrgık berem, eger záýde búrkitiń qasqyrdy alsa, eki mıllıon týgrık beremin, - depti. Aqshaǵa qysylyp júrgen búrkitshi amalsyz kelisipti. Biraq túnimen qudaıdan «Búrkitimdi aman qyla gór!» dep jylap, jalbarynyp tańdy atyrypty. Sóıtip, búrkiti qasqyrmen jan alysyp, jan berisip, aıqasqa túsipti. Búrkitshiniń tilegi qabyl bolyp, qasqyrdy sheńgeline ilipti.
- O, ol kisiniń búrkiti myqty eken, - dedi Janat tań qalyp, basyn shaıqady.
- Seniń de búrkitiń myqty bolady. «Búrkit qondy, baq qondy» degen jaqsy yrym bar. Qutty bolsyn! – dedi Ereımen.
- Kóp rahmet, aǵa! Aıtqanyńyz kelsin! – dedi Janat dán rıza bolyp.
- Aqbalaqty oılap eńseń túspesin. Ol qusyń baby kelispeı, júreksizdik tanytqan shyǵar. Al, myna qyran qarýly, sińirli, qaıratty bolady. Qyran kók aspanda núktedeı ǵana bolyp ushyp júrse de, jer tústes jorǵalaǵan sarshunaqty kórip qoıady.
- A-a, sonda qyran qozǵalysty ǵana kóre me, aǵa?
- Iá. Janat, myna seniń qolyńdaǵy qasqyr alatyn búrkit shyńda kezdesedi.
- A-a, myna qyran qasqyrda ala ma? Men túlki, qarsaq, qoıan ǵana alady dep oılasam.
- Oı, baby kelisken qyran málin, sýyr, elik, taýeshki, qaraquıryq, aqbókendi de alady.
- Iá, atam ylǵı qazaqtar qyran búrkitti erekshe qasterlepti dep aıtady.
- Sen ony aıtasyń, ertede qaǵan, han-sultandar, baı-baǵylandar qyrandaryna arnap úı tikken. Al kedeıler, ortańqol qusbegiler qyranyn otbasynyń bir múshesi kórip, kıiz úıiniń oń bosaǵasyna tuǵyr jasap, otyrǵyzǵan.
- Men mundaıdy estimeppin, - dedi Janat. – Atam da búrkit jaıly qyzyqty oqıǵalardy aıtady.
- Men seniń atam sekildi kópti kórgen emespin ǵoı. Qartaıyp turǵan eshtemem joq, - dep kúldi Ereımen. – Biraq men kitapty kóp oqımyn. Sosyn búrkitshilermen áńgimelesemin. Jaqsy, men júreıin. Qusyńdy jaqsylap bapta!
Janat basyn ızedi. Ereımen atyna minip, júrip ketti.
Sol kúnnen keıin Janat atasy ekeýi búrkitti baptaýǵa kirisip ketti. Túz qusyn jýasytyp, yrǵaqqa otyrǵyzǵan. Oınaqtaǵan selkildekte jyǵylyp qalmas úshin búrkit qarmanyp, tyrtysyp otyryp aldy. Úsh-tórt kún ótken soń uıqysy qashyp, boldyryp, meń-zeń kúıge túsken. Kóp uzamaı adamǵa úıir bolyp, jýasyp, qarsylasýyn qoıdy.
- Ata, Ereımen aǵanyń búrkiti bizdiń búrkitke uqsamaıdy ǵoı, - dep tosyn saýal tastady.
- Áı, Janatjan-aý, adamdar da bir-birine uqsamaıdy, qus ta sondaı jaratylys ıesi ǵoı.
- Sonda qalaı? - dedi nemeresi tańyrqap. – Ermeımen aǵa biz sekildi «qansoqta», «jyly-jumsaq», «qyzyl toıat» degendi múlde bermeıdi eken. Ereımen aǵanyń ózi aıtty.
- E, onyń búrkitine artyq salmaqtyń qajeti joq qoı. Búrkit aryq bolsa, áljýaz bolady. Semirip ketse, salmaǵy aýyrlap, ańǵa shappaıdy. Baby kelgen búrkit ne aryq, ne semiz bolmaýy kerek, sonda durys bolady. «Tartpa», «tolarsaqty» týrap asyp, bir-eki ret sýǵa sólin alyp búrkitke bergen abzal.
- Al, Ereımen aǵa týralyp, sýda syǵymdalǵan etti beredi eken.
- E-e, ol «sary bórtpe» ǵoı. Qustyń etin bir qalypta ustaý úshin qajet. Týralǵan sýǵa syǵymdalyp, qan-sóli alynǵan etti «aq jem» deıdi. Ol qustyń etin tómendetý jáne ashqaraqtanýy úshin beriledi.
- Ata, búrkitti qashan ańǵa shyǵaramyz? - dedi Janat.
- Bir-bir jarym jyl kerek. Túz qusy ońaı kónbeıdi. Ańǵa shyǵý úshin búrkit babynda bolýy kerek, - dedi Babalyq qarıa. Nemeresi ekeýi qyranǵa ártúrli jem berip, «qaıyrý» jasady. Qaıyr kezinde búrkitke musatyr jutqyzyp, ishin shaıdy. Endi birde arshanyń búrin jurqyzyp qoıýlatty. Qyr qusy saptyaıaqty saldyrlatpaı, týralǵan etti qarpyp otyrdy. Babalyq iri qara malynyń ılenbegen terisinen tigilgin bıalaıdy kıip, tamaqtanyp bolǵan soń qolyna qondyrǵan qusqa jaqsy, jaǵymdy sózder aıta bastady.
- Ata, búrkit bizdi túsine me? – dedi Janat aýyzy ashylyp.
- Aıtqan sózdi túsinbese de ıesiniń aıtqan jaǵymdy tilegin estip, mereıi ósip qalady. Asy da jaqsy qorytyldy. Al, Janatjan qusynnyń atyn kim dep qoıasyń?
- Maǵan Kersholaq degen at unaıdy. Aty - Kersholaq bolsyn!
- Áp, bárekeldi! Tamasha at eken, quıryǵy sholaqtaý ǵoı, solaı-aq bolsyn! – dedi kári búrkitshi.
Kersholaqtyń qanaty ósip qataıyp, «qylyshy» aıqasqan soń ushýǵa talpyndy. Balapan kezinen baptalǵan Kersholaq bir jyl degende áreń mal men janǵa úırenisip, qan túbit bolǵan. Janattyń da boıy ósip, jasy ekige kelip, bozbala bolyp qalǵan. Burynǵydaı búrkitke qatysty ábzelderdi suraı bermeıdi.
Qarasha aıy da kelip jetti. Esik aldynda qyrbaq qar jaýyp tastapty. Babalyq pen nemeresi túnde jaýǵan qardan keıin aq túske boıalǵan dalany kezip, qansonardyń qyzyǵyna batpaq boldy. Babalyq jas kúninde talaı ret Tarbaǵataı taýynyń jazyǵynda at óksitip, shapqanyn esine aldy. Kárilik kelgen soń oń qoly salmaǵy aýyr búrkitti ustaýǵa kóp shydas bermeıdi eken. Kersholaqty at ústinde alyp júrýge qoly sharshamas úshin jasalǵan tireý bolar aıyr basty aǵash taıanysh - baldaqqa otyrǵyzǵan.
Aspan shaıdaı ashyq. Aıaq astyndaǵy qyrbaq qar qytyrlap, kún sáýlesine shaǵylysyp, hrýstaldaı syqyrlap, jarq-jurq etedi. Betke bolmashy yzǵarly jel esedi. Qos ańshy qansha júrse de kózge ań shalynbady. Qumaı tazy qar betine túsken izdi ıiskep keledi.
- Áı, Janatjan, men osy saǵan on toǵyzynshy ǵasyrdyń aıaq sheninde ómir súrgen, osy Tarbaǵataı óńirinde búrkitshi bolǵan Bylǵaq jaıly aıtyp pe edim? – dedi atasy. Janattyń uzaq únsizdikten zerigip kele jatyr edi, birden qaǵyp alyp:
- Aıtqan joqsyz, ata, - dedi qusbegi jaıyndaǵy qyzyqty áńgimeni estýge qumartyp.
- E, sol Bulǵaq osyndaı qansonar kúni ańǵa shyǵaıyn dep jatqanda ákesi qaıtys bolypty. Jurt qaıǵy jamylyp jatqanda túzge shyǵyp ań aýlaýǵa shyǵyp bara jatpaı ma? Aǵaıyn-týysy tańyrqap: «Oý, Bulǵaq, ákeń ólip, qaıǵydan qusa bolyp jatqanda bul qaıtkeniń?» dese, Bulǵaq: «Atan túıe soıylar, atam ólse qoıylar, munda bizge qansonar kúnde qaıdan tabylar?!» dep shaba jónelipti.
- Qyzyq adam eken, ákesi ólse de ań aýlaǵa shyǵyp ketkeni nesi, ata?
- E, qansonar ańshylyq úshin mańyzy zor ǵoı, Janatjan, - dedi qarıa oıǵa shomyp.
Qarıanyń qolyndaǵy qyran qybyr qylmaı, jansyz zattaı, túnere melshıe qalypty. At ústinde kele jatqan eki ańshynyń qulaǵyna tynyq, taza aýanyń lebi ese túsedi. Birde shym-shym etip, úzdiksiz soǵyp, qaıta baıaýlaıdy.
Babalyqtyń qolyndaǵy qyran sańǵyrdy. Qarıa qustyń sańǵyryǵy taza, appaq ekenin baıqady. Qyran qońyr tumsyǵyn kóterip, qarsy soqqan jelge túshkirip aldy. Sanasy sergip qalǵandaı tomaǵasy sypyrylmasa da jan-jaǵyna alaqtaı qarady. Qos ańshy taý etegine tirelgende qatty júristen irkilip, aıańǵa salyp, attyń basyn soltústikke – jazyqqa qaraı burdy. Jup-juqa qar astynan qyltıǵan soıaý arasynan tanys iz kórindi. Iisshil tazy áldeneni sezgendeı tumsyǵymen timiskilep, alǵa oza berdi. Jotanyń ústine shyqqanda alańqaı dalıyp, ashyla tústi. Janat daýystaı aıǵaılap, qıqýlaı mańaıǵa álek saldy. Tazy jyńǵyl-jyqpyldy adalap júr. Kenet bir sarǵysh júndi túlki qasha jóneldi.
Kári búrkitshi osy sátte qyrannyń tomaǵasyn tarqan edi. Kózi jaınaı ashylyp, qabaǵyn bir qaqqan qyran dúr silkinip, qyzyl shegir kózi «túlki qaıdasyń?» degendeı qanat qaqty. Babalyq qyrannyń shyjymyn jınap, beldigine qystyra saldy da, Tarbaǵataıdyń etegindegi bıik jotadan alańqaıǵa kóz júgirtip, jaǵalaı qarap turdy. Ermeımenniń qandykóz Naızatas qyrany sekildi kóp qaıyrý tilemeıtin, esesine Kersholaq aspanda qalyqtap júrip jerdegi usaq-túıekke deıin kóretin qyraǵy boldy. Kóz aldynda kókten qalyń kóleńke túsire túlkige tóne túsken qyrandy kórdi. Aqbalaqtyń janaryndaı jáýdiregen emes, Kersholaqtyń kózi shyradaı janǵan kóz edi. Qyran aıqasqa túsken joq, birden taramys aıaqtarymen tepsinip qaldy. Túlki birer qadam attap, domalap tústi. Qart búrkitshi men jas búrkitshi qatarlasa shaýyp jetti. Aqsaqal attan sekirip túsip, jantásilim bolǵan túlkiniń jelkesinen ustap:
- Qyranyń jarady, Janatjan! Mine, kórdiń be, teýip túskende belin syndyryp jiberipti, - dep jaıraǵan túlkiniń eki búktetilgen belin qysyp kórdi.
- Oljaly boldyq, ata! - dedi Janat nemeresi qatty qýanyp, qusyn bıalaıyna qondyrdy. Aqbalaqtan aıyrylǵaly qatty qýanyp turǵany osy. Osy kúndi talaı kútti-aý! Aqbalaq sekildi «púshtektep» shaqyryp jatpaısyń, Kersholaq aıtqanyńdy eki aıtqyzbaı uǵady.
- Bárekeldi! Qyrandy ózdigimen ushyp júrip, ańdy ózi qaǵatyn qylyp baptadyq. Bul seniń arqań, - dep Babalyq nemereseniń arqasynan qaǵyp, mereıin ósirip qoıdy. Túz qusynyń osynshalyq uzaq ushatynyn jas búrkitshi jiti baıqap, «shúý» dese boldy, shyrqaý bıikke samǵaı jóneletinine kámil sendi.
Qansonardyń qyzyǵyna batqan eki ańshynyń júzderi jadyrańqy. Móldi aýany qansha jutsa da, qumary qanbatyndaı. Janat qyranyn qyzyldatyp jatyr edi, qart búrkitshi: «Kóp berme, jas qanǵa toısa, baby buzylady» dedi.
- Qanaǵat! Aýylǵa qaıtaıyq, - dedi Babalyq. Atqa uzaq otyrmaǵaly kóp bolypty, beli shydas bermeı, ashytyp keledi. «Áı, kárilik-aı! – dedi ishteı. – Jas kúnimde qansonarda azannan keshke deıin júrýshi edim».
Ekeýi eldiń ósegin eńserer jeńispen oralyp keledi. Endi eshkim Babalyqtyń búrkiti ushyp ketipti dep aıta almaıdy. Búgingi júris attardy qansorpa qylyp terletipti. Omyraý men san, tilersekteri terden shylqyp, aıǵyzdalyp qalǵan eken.
Aqpannyń alaquıyny tynshyp, aq mamyqqa oranǵan dala qýaty álsiz kúnde jaltyrap, baraqat tapty. Babalyqtyń syrqaty meńdep, atqa otyra almaıtyn halge jetti. Daladan maldy jaıǵap kelgen Janat nemeresi atasynyń qalyn surap:
- Ata, Tarbaǵataıda búrkitshiler saıysy ótedi eken, - dedi Janat. – Kersholaqty da synap kórsek qaıtedi?
Babalyqtyń qulaǵy eleń etti. Sháı ústinde Babalyq maldas quryp otyryp:
- Qasym, meniń halimdi kórip otyrsyń. Óńirimizde búrkitshiler saıysy ótedi eken. Soǵan Janatjanmen birge barsań qaıtedi? – dedi.
- Kóke, traktorymdy jóndesem dep edim, - dep Qasym kibiriktep qaldy.
- Qazir jer jyrta qoıaıyn dep jatqan joqsyń ǵoı. Kóktemge deıin jóndep úlgeresiń. Balaǵa demeý bolyp, baryp qaıt. Men úıde otyryp, taqymymdy qysyp otyraıyn, - dep Babalyq qarıa balasyna tesile qarady. Otty janary óńmeńnen óterdeı eken. Qasym úndemedi.
Eki kúnnen soń Tarbaǵataı óńirinde «Qansonar-2018» saıysy ótetin jerge júrip ketti. Bul ózi Tarbaǵataı taýynyń kúngeıindegi Úrjardyń mańynda eken.
Áke men bala qos atpen qatarlasa keledi.
- Áke, sizdi atam jas kúnińizde qusbegilikke baýlypty ǵoı.
- Iá, - dedi Qasym tereń kúrsinip. – Ol uzaq áńgime. Sen Aqbalaqtan aıyrylǵan kúndi mende bastan keshirgen edim. Men de jas kúnimde búrkitimdi joǵaltyp, joqtadym.
Janat ákesine jalt qarady. Qabaǵyn túıip, oıǵa shomyp ketipti.
- Iá, ol búrkitim Esbalaqtyń esersoǵy bolatyn. Meniń de sen sekildi búrkitshi bolamyn degen armanym boldy. Biraq ań aýlaýǵa shyqqanda qusym qaırylmaı ketti. Sol qyran qusymmen birge armanym da ushyp ketti, - degen Qasymnyń janary jasaýrap, teris aınaldy. Janat úndemeı qaldy.
- Seniń atań myqty búrkitshi. Sen de myqty búrkitshi bolasyń, - dep Qasym qatarlasa kelip balasynyń arqasynan qaǵyp qoıdy. – Eń bastysy, ózińe senimdi bol! Búrkitke ıesiniń senimdiligi óte qajet.
- Jaqsy, áke, - dedi Janat. – Kersholaq ushyp ketpeıdi dep senem.
Búrkitshiler saıysyna qyryq shaqty qusbegi kelipti. Qoldarynda ıtelgi, lashyn, qarshyǵa da bar. Bári tizimge tirkelip, jazylyp jatyr. Janat baǵyn synaýǵa nıetti ekenin aıtty. Jarystyń birinshi kúni qyrannyń baby synalyp, qolǵa shaqyrý, erkin ushyrý, shyrǵaǵa salý sekildi saıystar ótkizildi. Janat qyranyn kókke samǵatyp, tapsyrmalardy múltiksiz oryndatty. Ekinshi kúni qoıan, túlki alýdan baq synady.
- Áke, Kersholaqty siz ushyryńyzshy. Bul sizdiń bala kezdegi armanyńyńyz edi ǵoı, - dedi Janat. Qasymnyń kóńili bosap ketti. Bıalaıdy kıdi de, kezegi kelgende Kersholaqty qashqan túlkige saldy. Qyran kókke kóterilgende Janattyń kóz aldyna Qazaqstannyń memlekettik týy elestep ketkeni. Altyn kún astynda qalyqtaǵan qyran! Kersholaq zaý bıikke samǵap, kún astynda qanatyn keń qulash sermep, jaıyp júrdi.
- Paı-paı, shirkin, qustarmyzdyń osylaı erkin ushyp júrgeni táýelsizdiktiń arqasy ǵoı, - desti jasy úlken bir búrkitshi.
- Ata-baba ańsaǵan erkindik osy eken –aý! – dep ekinshi qusbegi kókke samǵaı qalyqtaǵan qyranǵa tamsana qarap.
Qasym men Janat qusty alma-kezek qoldaryna qondyryp, úıge kelgende Babalyq terezeden syrtqa kóz tastap, taǵatsyzdana tosyp otyr eken. Esik ashylyp, áke men bala kirip kelgende shúńirek kózderimen júzderine bajaılaı qarady.
- Ata, súıinshi, oljaly boldyq! Kersholaq túlki ildi! – dep daýystap jiberdi Janat. Júzi bal-bul jaınaıdy. – Búrkitti ákem ushyrdy!
Babalyq ornynan atyp turdy. Balasyna, nemeresine rızashylyq keıippen qarap qalypty. Ulyn qushaǵyna alyp, arqasynan qaqty.
-Rýhanı jańǵyrý, urpaqtar sabaqtastyǵy degen osy, shyraqtarym! Sender barda tól ónerimiz ólmeıdi. Ata-baba dástúri máńgi jasaıdy. Qyran baptaǵan qazaq eli qyransha qanatyn sermep, áli-aq álemge joǵarydan qaraıtyn bolady, - deýi muń eken, janaryna jas irkilip, saqalyna sińip jatty. Janat atasynyń jylap turaǵanyn anyq sezdi. Bul qýanyshtyń jasy edi.
Asqat Ómirbaev
